ادوبی ایکس دی (Adobe XD) چیست؟ کاربردها، امکانات و جای واقعی آن در ۲۰۲۶
حسین اصلانی
ماجرای یک معامله‌ی ۲۰ میلیارد دلاری که سرنوشت ایکس دی را عوض کرد
۲۴ شهریور ۱۴۰۱. ادوبی، غول نرم‌افزارهای طراحی، قراردادی امضا کرد. قرار بود فیگما را با حدود ۲۰ میلیارد دلار بخرد؛ تقریباً نصفش نقد و نصفش سهام.دنیا به عدد نگاه کرد. طراح‌های ایرانی به چیز دیگری نگاه کردند: «حالا چه بلایی سر فیگما می‌آید؟»
سه ماه قبل‌تر، در خرداد همان سال، کاربران ایرانی گزارش داده بودند بدون فیلترشکن به سایت فیگما دسترسی ندارند. دو روز بعد از خبر خرید، یک طراح محصول ایرانی در وبلاگش نوشت: ادوبی طبق قانون آمریکا کار می‌کند و بسیاری از سرویس‌هایش به‌خاطر تحریم برای ما باز نیست. اگر زیرساخت فیگما هم به ادوبی برود، احتمالاً برای دسترسی به آن هم باید فیلترشکن روشن کنیم. DigiatoIhmahmoodi
بعد ماجرا پیچید.
۲۷ آذر ۱۴۰۲، پانزده ماه بعد، ادوبی و فیگما اعلام کردند معامله لغو شد. تنظیم‌کننده‌های اروپا و بریتانیا مسیر روشنی برای تأیید نمی‌دیدند. ادوبی باید یک میلیارد دلار نقد به فیگما می‌داد. این رقم نزدیک سه برابر کل سرمایه‌ای بود که فیگما تا آن روز جذب کرده بود. فیگما بابت «فروخته نشدن» پولی گرفت که برای خیلی از استارتاپ‌ها رؤیاست. Adobe and Figma Terminate $20 Billion Deal After Regulator Clash +2
اما بازنده‌ی ساکت این ماجرا یک نفر دیگر بود: ادوبی ایکس دی، ابزار خود ادوبی که قرار بود با فیگما رقابت کند. بعد از شکست معامله، ادوبی اعلام کرد دیگر روی ایکس دی سرمایه‌گذاری نمی‌کند. امروز هم صفحه‌ی راهنمای رسمی ادوبی می‌گوید ایکس دی در «حالت نگهداری» است. WikipediaAdobe
پس ایکس دی چیست؟ چه کارهایی می‌کند؟ هنوز به کار می‌آید؟ و کجا حتی از فیگما جلوتر است؟ من خودم سال‌هاست با فیگما کار می‌کنم و قصد ندارم شما را به ترک آن متقاعد کنم. ولی جواب این پرسش‌ها را باید درست و بی‌تعارف شنید. بیایید از اول شروع کنیم.
ادوبی ایکس دی چیست؟ (به زبان ساده)
ادوبی ایکس دی (Adobe XD) نرم‌افزاری از شرکت ادوبی برای طراحی ظاهر و رفتار اپلیکیشن‌ها و وب‌سایت‌هاست. XD مخفف Experience Design است، یعنی «طراحی تجربه».
مثال بزنم. فرض کنید می‌خواهید یک اپ سفارش غذا بسازید، مثل اسنپ‌فود. قبل از اینکه برنامه‌نویس یک خط کد بزند، باید جواب چند چیز را بدانید. دکمه‌ی «سفارش» کجا باشد؟ صفحه‌ی پرداخت چند مرحله داشته باشد؟ وقتی کاربر روی عکس پیتزا می‌زند چه اتفاقی بیفتد؟
ایکس دی همان کارگاه ماکت‌سازی است. مهندس معمار قبل از ساختن برج، ماکتش را می‌سازد و آدم‌های کوچولو را توی خیابان‌هایش می‌گذارد تا ببیند چطور رفت‌وآمد می‌کنند. طراح محصول هم قبل از کدنویسی، ماکت اپ را در ایکس دی می‌سازد. فرقش این است که ماکتِ او را می‌شود با انگشت لمس کرد و توی گوشی جلوی مشتری و تیم فنی امتحان کرد.
اصطلاح‌هایی که باید بدانید
پیش از ادامه، چند کلمه‌ی فنی را با هم روشن کنیم. بقیه‌ی مقاله روی همین‌ها بنا می‌شود.
- UI (رابط کاربری): ظاهر محصول؛ رنگ‌ها، دکمه‌ها، فونت‌ها. مثل نمای بیرونی و دکور یک رستوران.
- UX (تجربه‌ی کاربری): حس استفاده از محصول. مثل اینکه در همان رستوران، بعد از نشستن، چند دقیقه طول می‌کشد تا منو بیاید و چقدر راحت می‌شود پول داد.
- وایرفریم (Wireframe): طرح اسکلتی یک صفحه، بدون رنگ و تزئین. مثل نقشه‌ی خطی ساختمان، قبل از انتخاب کاشی و رنگ دیوار.
- پروتوتایپ (Prototype): نسخه‌ی کلیک‌شدنی و نمایشی محصول که هنوز کد پشتش نیست. مثل خانه‌ی نمونه‌ای که قبل از ساخت برج نشانتان می‌دهند.
- وکتور (Vector): تصویری که از خط و منحنی ریاضی ساخته شده، نه از پیکسل. مثل نقاشی با خط‌کش و پرگار؛ هر قدر بزرگش کنید، کیفیتش خراب نمی‌شود. عکس برعکس است، از پیکسل‌های ریز ساخته شده و با بزرگ‌کردن، مربع‌مربع می‌شود.
- آرتبورد (Artboard): یک «صفحه‌ی طراحی» روی بوم بزرگ؛ هر آرتبورد معادل یک صفحه از اپ است. مثل برگه‌های سفید که روی میز پهن کنید و هر کدام یک صحنه از فیلم باشد.
تاریخچه‌ی ادوبی ایکس دی: از پروژه‌ی «کومت» تا امروز
اسم اولیه‌اش «Project Comet» بود. ادوبی آن را در کنفرانس MAX در اکتبر ۲۰۱۵ معرفی کرد، در واکنش به محبوبیت روزافزون اسکچ (Sketch).
مسیرش این‌طور بود:
- ۱۴ مارس ۲۰۱۶: نسخه‌ی بتای عمومی برای مک منتشر شد. Wikipedia
- ۱۳ دسامبر ۲۰۱۶: بتا برای ویندوز ۱۰ آمد. Wikipedia
- ۱۸ اکتبر ۲۰۱۷: ایکس دی از بتا بیرون آمد. Wikipedia
- ۲۲ ژوئن ۲۰۲۳: ادوبی فروش آن را به‌عنوان محصولی جداگانه متوقف کرد. Wikipedia
یک نکته‌ی جالب: بسیاری فکر می‌کنند ایکس دی اولین ابزار طراحی رابط کاربری بود. نبود. قبل از آن اسکچ و ابزارهای دیگر وجود داشتند. ایکس دی جواب ادوبی به آن‌ها بود.
امکانات ادوبی ایکس دی: ابزارهایی که کار طراح را سریع می‌کنند
اینجا لیست ویژگی‌ها را با یک تصویر ذهنی می‌گویم تا بماند.
۱. Repeat Grid (شبکه‌ی تکرار)
فرض کنید لیست ۲۰ رستوران را طراحی می‌کنید. هر کارت یک عکس، اسم و امتیاز دارد. لازم نیست ۲۰ بار کپی و جایگذاری کنید. کارت اول را می‌سازید، Repeat Grid می‌زنید و آن را می‌کشید. لایه‌ها به‌صورت کارت‌های پشت سر هم تکرار می‌شوند و با تغییر در یکی، بقیه هم هماهنگ می‌شوند.
مثلا قالب شیرینی‌پزی. یک بار قالب را طراحی می‌کنید، بعد ده‌ها شیرینی یک‌شکل درمی‌آید.
۲. Components و State (اجزای قابل‌استفاده‌ی مجدد)
دکمه‌ی «افزودن به سبد خرید» را یک بار می‌سازید و در ۵۰ صفحه استفاده می‌کنید. رنگش را که عوض کنید، همه‌جا عوض می‌شود. حالت‌ها هم دارد: عادی، لمس‌شده، غیرفعال.
۳. Prototype (پروتوتایپ کلیک‌شدنی)
آرتبوردها را با یک خط به هم وصل می‌کنید: «اگر روی این دکمه بزنی، برو به آن صفحه». می‌توانید طراحی موبایل را زنده روی گوشی پیش‌نمایش کنید. مشتری با انگشت خودش اپی را امتحان می‌کند که هنوز وجود ندارد.
۴. Auto-Animate (انیمیشن خودکار)
دو آرتبورد می‌سازید: در اولی یک دایره گوشه‌ی صفحه است، در دومی وسط. ایکس دی حرکت بین این دو را خودش نرم و روان می‌کند. این ویژگی برای ساخت انیمیشن‌های ریز بین آرتبوردها به کار می‌رود. کارتون گوشه‌ی کتاب درسی. یادتان هست؟ هر صفحه یک قدم از حرکت و ورق زدنش شبیه فیلم. ایکس دی همان کار را برایتان می‌کند، فقط شیک‌تر.
۵. Responsive Resize (تغییر اندازه‌ی هوشمند)
می‌خواهید طرحی که برای موبایل کشیده‌اید روی تبلت هم درست دیده شود. ایکس دی با قاعده‌های ساده می‌فهمد کدام المان بکشد، کدام ثابت بماند. این قابلیت به سازگار کردن طرح با اندازه‌های مختلف صفحه کمک می‌کند.
تصویر ذهنی: کش کمر شلوار. تن‌تان که عوض شود، شلوار با آن جور می‌شود.
۶. Stacks و Padding (چیدمان هوشمند)
المان‌ها را در یک ستون یا ردیف «چیده‌شده» نگه می‌دارد. اگر متن دکمه‌ای بلندتر شد، فاصله‌ها خودشان جابه‌جا می‌شوند. (این قابلیت در منابع با اسم Content-Aware Layout هم آمده است.)
۷. طراحی صوتی (Voice Design)
ایکس دی از طراحی تجربه‌های صوتی هم پشتیبانی می‌کند. برای دستیارهای صوتی، ماکت گفت‌وگو می‌سازید.
۸. همکاری گروهی و اسناد ابری
می‌توانید طرح را به‌صورت «سند ابری» (Cloud Document) ذخیره کنید، با همکارانتان هم‌زمان ویرایش کنید و بین چند دستگاه جابه‌جا شوید.
۹. افزونه‌ها (Plugins)
ایکس دی با افزونه‌های سفارشی سازگار است؛ از طراحی تا اتوماسیون و انیمیشن. هرچند اکوسیستم آن از رقیب کوچک‌تر است؛ به این نکته برمی‌گردیم.
۱۰. اتصال به فتوشاپ و ایلوستریتور
ایکس دی فرمت‌هایی مثل PSD، Ai و Sketch را پشتیبانی می‌کند. اگر طرح‌های گرافیکی شما در فتوشاپ یا ایلوستریتور است، برداشتنشان به ایکس دی راحت‌تر است.
کاربردهای ادوبی ایکس دی در طراحی محصول
ایکس دی در عمل برای چه کارهایی استفاده می‌شود؟
۱. ساخت وایرفریم. قبل از رنگ و لعاب، اسکلت صفحات را می‌کشید. مثال: صفحه‌ی ورود به یک اپ بلیت قطار؛ کجا شماره موبایل بیاید، کجا دکمه‌ی «ادامه».
۲. طراحی رابط نهایی (UI). رنگ، فونت، آیکن و فاصله‌ها را می‌چینید تا طرح آماده‌ی تحویل شود.
۳. ساخت پروتوتایپ برای تست کاربر. مثلاً از پنج نفر می‌خواهید در ماکت شما «یک سفارش ثبت کنند» و می‌بینید کجا گیر می‌کنند. یک تست ۳۰ دقیقه‌ای گاهی ماه‌ها خطا را جلوتر می‌گیرد.
۴. ارائه به کارفرما یا تیم. به‌جای فایل تصویری، لینک ماکت کلیک‌شدنی می‌فرستید.
۵. تحویل به توسعه‌دهنده. ابعاد، رنگ‌ها و فاصله‌ها را نشان می‌دهید تا برنامه‌نویس بداند چه بسازد.
۶. نمونه‌کار. پروتوتایپ کلیک‌شدنی یک نمونه‌کار خیلی قوی‌تر از چند عکس ثابت است.
وضعیت ادوبی ایکس دی در ۲۰۲۶: هنوز زنده است؟
جواب کوتاه: هنوز کار می‌کند، اما رشد نمی‌کند.
جواب دقیق‌تر: در «حالت نگهداری» ادوبی رفع باگ و مسائل امنیتی را ادامه می‌دهد، ولی ویژگی جدیدی اضافه نمی‌کند. یعنی از اواسط ۲۰۲۳ ویژگی تازه‌ای منتشر نشده. ادوبی هم تمرکزش را روی فایرفلای (Firefly) و هوش مصنوعی گذاشته است. Adobe XD Discontinued: 2026 Status & Alternatives | Mapsoft +2
چند نکته‌ی مهم برای تصمیم‌گیری:
- تاریخ پایان رسمی وجود ندارد. ادوبی تا الان تاریخ رسمی پایان پشتیبانی اعلام نکرده و ایکس دی همچنان باز می‌شود و ویرایش می‌کند. پس هر منبعی که تاریخ قطعی داده، حدس زده است.
- فروش جداگانه ندارد. در ۲۰۲۴ گزارش شد فقط مشترکین پلن «همه‌ی اپ‌ها» (All Apps) به آن دسترسی دارند. پیش از هر خریدی، صفحه‌ی رسمی ادوبی را بررسی کنید.
- الگوی گذشته: محصولات ادوبی که وارد حالت نگهداری شدند، مثل Fireworks و Muse، معمولاً در چند سال بعد کم‌کم سخت‌تر شدند. این یک تخمین است، نه خبر رسمی.
پس اگر پروژه‌ی طولانی و بزرگ تیمی دارید، ایکس دی انتخاب مطمئنی نیست. اگر ابزار شخصی و سریع برای پروتوتایپ می‌خواهید، هنوز جواب می‌دهد.
چرا بسیاری از طراحان در دنیا سراغ ایکس دی نمی‌روند؟
بیایید بی‌تعارف بگوییم چرا. این دلایل فقط در ایران نیست؛ در کل دنیا هست.
۱. توسعه‌اش متوقف شده. ابزاری که ویژگی جدید نمی‌گیرد، کم‌کم از رقبا عقب می‌ماند. مثل گوشی که به‌روزرسانی نمی‌شود؛ سالم است، ولی هر سال کمی قدیمی‌تر.
۲. اکوسیستم کوچک‌تر. کاربران به کوچک‌تر بودن اکوسیستم افزونه‌ها و محدودیت در انیمیشن‌های پیشرفته اشاره کرده‌اند. در فیگما برای هر مشکلی یک افزونه و یک قالب آماده هست. InvGate
۳. همکاری وب‌محور. فیگما از اول وب‌محور بود و چند نفر هم‌زمان مثل گوگل داک روی یک فایل کار می‌کنند. ایکس دی دسکتاپ‌محور شروع کرد و در همکاری زنده به‌گرد فیگما نرسید. Productgrowth
۴. بازار کار. آگهی‌های استخدامی بیشتر فیگما می‌خواهند. حتی اگر ایکس دی را عالی بلد باشید، رزومه‌تان بدون فیگما ناقص دیده می‌شود.
۵. عملکرد در فایل‌های سنگین. در طرح‌های خیلی پیچیده یا فایل‌های بزرگ، سرعت ایکس دی افت می‌کند. InvGate
۶. اتصال به آینده‌ی نامعلوم. انتخاب ابزاری که سازنده‌اش دیگر روی آن سرمایه نمی‌گذارد، ریسک دارد.
ایکس دی یا فیگما؟ مقایسه‌ی کوتاه
| ویژگی | ادوبی ایکس دی | فیگما |
|---|---|---|
| نوع | نرم‌افزار دسکتاپ | وب‌محور (همراه اپ دسکتاپ) |
| آینده | حالت نگهداری | در حال توسعه‌ی فعال |
| همکاری هم‌زمان | دارد، ولی محدودتر | نقطه‌ی قوت اصلی |
| افزونه و قالب | کم‌تر | خیلی زیاد |
| کار آفلاین | فایل محلی و اسناد ابری | محدود (پایین‌تر توضیح می‌دهم) |
| اتصال به فتوشاپ/ایلوستریتور | راحت‌تر | نیاز به تبدیل |
| دسترسی از ایران | محدودیت‌های تحریمی ادوبی | گزارش‌هایی از نیاز به فیلترشکن |
این جدول یک قضاوت نهایی نیست. ابزار به کار شما بستگی دارد.
کجا ایکس دی واقعاً بهتر است؟ (قطعی اینترنت و کار آفلاین)
فیگما مثل اسنپ است. قدرتش از شبکه می‌آید. وقتی شبکه هست، فوق‌العاده است. ایکس دی مثل ماشین شخصی است. شبکه که قطع شد، هنوز روشن می‌شود.
بیایید ببینیم واقعاً چه اتفاقی می‌افتد.
در فیگما: راهنمای رسمی فیگما می‌گوید بدون اینترنت فقط صفحه‌ی فعلی و صفحاتی که در همان نشست بار شده‌اند در دسترس‌اند، و تغییرات شما در مرورگر ذخیره و بعداً همگام می‌شود. خود فیگما هم تصریح می‌کند این یک حالت آفلاین کامل نیست. و نمی‌توانید فایل تازه باز کنید، به صفحات بارنشده برسید، یا از کتابخانه‌های مشترک کامپوننت جست‌وجو کنید.
در ایکس دی: می‌توانید طرح را با «Save As Local Document» روی کامپیوتر خودتان ذخیره کنید. این یک فایل معمولی روی هارد است. اسناد ابری هم اگر پیش از قطع شدن اینترنت باز شده باشند، آفلاین ویرایش می‌شوند و بعد از اتصال همگام می‌شوند.
این فقط بحث فنی نیست. در بهار ۱۴۰۵ اینترنت بین‌الملل ایران برای مدتی طولانی عملاً قطع بود. نت‌بلاکس گزارش کرد نزدیک به ۲۰۹۳ ساعت جدایی تقریباً کامل، طولانی‌ترین قطعی سراسری اینترنت در تاریخ مدرن. در چنین شرایطی کار با ابزاری که همه‌چیزش روی هارد خودتان است، یک مزیت واقعی است.
یک هشدار صادقانه: لایسنس نرم‌افزارهای ادوبی هم گاهی نیاز به اتصال دارد. پیش از هر قطعی، نسخه‌ی نصب‌شده و لایسنستان را چک کنید.
آیا فقط طراحان فیگما «حرفه‌ای» هستند؟
این جمله را احتمالاً شنیده‌اید: «حرفه‌ای‌ها با ابزار حرفه‌ای کار می‌کنند.» و منظورشان معمولاً فیگماست.
بیایید همین ادعا را بشکافیم.
اول: ابزار عوض می‌شود. فیگما امروز پادشاه است. ولی خود ایکس دی در ۲۰۱۵ جواب ادوبی به اسکچ بود. قبل‌تر هم Fireworks و Muse، دو محصول ادوبی، مسیر مشابهی رفتند. ابزارها می‌آیند و می‌روند. طراحی با آن‌ها نمی‌میرد.
دوم: مهارت جای دیگری است. آنچه یک طراح محصول را حرفه‌ای می‌کند، ابزار نیست. این چیزهاست: دیدن سلسله‌مراتب (چه چیزی اول دیده شود)، فهم مسیر کاربر، تفکیک فاصله‌ها و ریتم، و توانایی گفتن «چرا این‌طور طراحی کردم». طراحی که این‌ها را بلد است، ابزار را در چند روز عوض می‌کند. طراحی که فقط دکمه‌های یک ابزار را بلد است، با هر تغییری از صفر شروع می‌کند.
سوم: شرایط را باید درست خواند. خیلی وقت‌ها فکر می‌کنیم مشکل از ایران است، از تحریم است، از اینترنت است. بخشی از این سختی‌ها واقعی است و انکارش انصاف نیست. ولی فقط همین‌ها هم «تفاوت طراح موفق و ناموفق» را نمی‌سازند. در همان سال‌ها، طراحان دیگری هم در همین شرایط ابزار را عوض کرده‌اند، مهارت گرفته‌اند و کار پیدا کرده‌اند. ابزار معنایش این نیست که رشد نمی‌کنید. ابزار فقط یک ماشین است؛ راننده‌اش شمایید.
چهارم: خودِ ادوبی هم روی یک ابزار نماند. در ماجرای ۲۰ میلیارد دلاری آغاز مقاله، مدیرعامل ادوبی گفت هر دو شرکت بهتر است مستقل به راه خود ادامه دهند. یعنی حتی بزرگ‌ها هم می‌فهمند یک ابزار تا ابد پناه نیست. Slashdot
آموزش ادوبی ایکس دی: دوره‌ی رایگان ایکس دی در یوتیوب
اگر می‌خواهید این مسیر را با راهنما جلو بروید، من یک دوره‌ی رایگان ادوبی ایکس دی در یوتیوب گذاشته‌ام. از همان مفاهیمی که در این مقاله خواندید شروع می‌کند و قدم‌به‌قدم پیش می‌رود:
👉 تماشای دوره‌ی رایگان ادوبی ایکس دی در یوتیوب در یوتیوب
جمع‌بندی: پس ایکس دی را یاد بگیرم یا نه؟
من این را خیلی ساده جمع می‌کنم:
- اگر تازه شروع می‌کنید و هدف‌تان بازار کار است: اول فیگما. ایکس دی را بعد اضافه کنید، اگر لازمش شد.
- اگر ابزار سبک و آفلاین می‌خواهید، یا در اکوسیستم ادوبی کار می‌کنید: ایکس دی هنوز انتخاب منطقی است.
- اگر می‌خواهید هر دو را بلد باشید: بهترین سرمایه‌گذاری است. مهارت بین ابزارها جابه‌جا می‌شود.
- اگر یک تیم بزرگ و پروژه‌ی چندساله دارید: روی ابزار در «حالت نگهداری» شرط نبندید.
و مهم‌ترین نکته: چیزی که واقعاً کارتان را به جایی می‌رساند، سرعت شما در فهمیدن «کاربر چه می‌خواهد» است، نه اسم نرم‌افزار.
سوالات متداول درباره‌ی ادوبی ایکس دی
ادوبی ایکس دی رایگان است؟
زمانی پلن رایگان (Starter) داشت، ولی در ۲۰۲۴ گزارش شد پلن رایگان و تک‌محصولی کنار گذاشته شده‌اند. برای اطلاع دقیق، صفحه‌ی رسمی ادوبی را ببینید. Team Treehouse
آیا ایکس دی منسوخ شده؟
رسماً نه. در حالت نگهداری است: رفع باگ و مسائل امنیتی ادامه دارد، ولی ویژگی جدید نمی‌آید. Mapsoft
فایل ایکس دی را می‌توان در فیگما باز کرد؟
تا جایی که می‌دانم، مستقیم نه. افزونه‌های تبدیل وجود دارد، ولی نتیجه‌ی کاملاً بی‌نقص نیست. بعد از تبدیل، فایل را چک کنید.
ایکس دی با فتوشاپ و ایلوستریتور چه فرقی دارد؟
فتوشاپ برای ویرایش عکس و ایلوستریتور برای تصویرسازی وکتوری است. ایکس دی برای ساخت تجربه‌ی محصول است: صفحه‌ها، مسیرها و پروتوتایپ.
ایکس دی برای مبتدی مناسب است؟
محیطش ساده و یادگیری‌اش سریع است. ولی چون توسعه‌اش متوقف شده، بهتر است هدف یادگیری‌تان را از پیش بدانید: یادگیری اصول طراحی، نه فقط یک ابزار.
هنوز دیدگاهی ثبت نشده است.
اولین نفری باشید که گفتگو را آغاز می‌کند!